Ventilatie en luchtkwaliteit in klaslokalen

CO₂ is in de concentraties die normaal in klaslokalen worden gemeten niet zelf het voornaamste gezondheidsprobleem. De stof is vooral een bruikbare indicator van de mate waarin door menselijke bezetting geproduceerde verontreinigingen zich ophopen. Een stijgende CO₂-concentratie gaat in een bezette ruimte doorgaans samen met meer vocht, geuren en andere stoffen die met de menselijke aanwezigheid verband houden. Een goede ventilatie is daarom een belangrijke voorwaarde voor een goede binnenluchtkwaliteit en een aangename leer- en werkomgeving.

Wat betekent 900 ppm precies?

De vaak gebruikte term '900 ppm-norm' vraagt enige nuance. Het gaat niet om één afzonderlijke schoolnorm die alle aspecten van de binnenlucht regelt. Voor de arbeidsplaats van de leerkracht is vooral de Codex Welzijn op het Werk van belang. De werkgever moet de kwaliteit van de binnenlucht beoordelen via een risicoanalyse en maatregelen nemen zodat de CO₂-concentratie tijdens het gebruik gewoonlijk onder 900 ppm blijft. Als alternatief kan het vereiste ventilatiedebiet van 40 m³/h verse lucht per aanwezige persoon worden gerealiseerd.

Onder bepaalde voorwaarden laat de regelgeving een minder streng niveau toe. Wanneer uit de risicoanalyse blijkt dat niet-persoonsgebonden verontreinigingsbronnen zoveel mogelijk zijn weggenomen, kan worden gewerkt met een referentie van 1.200 ppm of 25 m³/h verse lucht per persoon. Dat is geen automatische vrijstelling: de voorwaarden moeten aantoonbaar worden ingevuld.

De federale ventilatiewet

Naast de Codex is er de federale wet van 6 november 2022 betreffende de verbetering van de binnenluchtkwaliteit in gesloten plaatsen die toegankelijk zijn voor het publiek. Die wet werkt met twee referentieniveaus. Niveau A mikt op een CO₂-concentratie van gewoonlijk minder dan 900 ppm of op een ventilatie- en zuiveringscapaciteit van 40 m³/h per persoon, waarvan minstens 25 m³/h buitenlucht. Niveau B mikt op minder dan 1.200 ppm of op 25 m³/h buitenlucht per persoon.

De federale regelgeving wordt gefaseerd ingevoerd. Voor scholen is het belangrijk om de wet niet te verwarren met de Codex: de Codex-verplichtingen voor werklokalen bestaan al en zijn relevant voor de leerkracht, terwijl de verplichtingen uit de ventilatiewet volgens de voorziene fasering worden ingevoerd.

Wat met EPB?

Ook de EPB-regelgeving bevat ventilatie-eisen, maar die hebben een andere functie. Voor niet-residentiële gebouwen wordt bij de EPB-berekening onder meer een minimaal vereist ontwerpdebiet vastgelegd. Voor ruimten bestemd voor menselijke bezetting bedraagt dit in de relevante Vlaamse EPB-context 22 m³/h per persoon. Dat cijfer mag niet worden gelezen als een alternatief voor de 40 m³/h per persoon uit de Codex. EPB bepaalt de eisen waaraan het gebouw of de renovatie voor de energieprestatieregelgeving moet voldoen; de Codex beoordeelt de arbeidsomstandigheden en binnenluchtkwaliteit.

Bovendien zijn de EPB-ventilatie-eisen afhankelijk van het type werken en het gewest. In Vlaanderen gelden specifieke eisen voor nieuwbouw, ingrijpende energetische renovaties en andere renovaties. In Brussel en Wallonië gelden eigen regionale kaders. Voor een concreet schoolproject moet daarom altijd worden nagegaan welke EPB- of PEB-regels op het dossier van toepassing zijn.

CO₂-concentratie versus ventilatiedebiet

Een CO₂-meting vertelt wat er in de ruimte daadwerkelijk gebeurt. Het ventilatiedebiet beschrijft hoeveel verse lucht de installatie kan aanvoeren. Beide parameters zijn nuttig, maar ze zijn niet uitwisselbaar. Een installatie kan bijvoorbeeld volgens ontwerp voldoende debiet leveren terwijl een probleem met regeling, luchtverdeling, filters of bezetting ervoor zorgt dat de werkelijke CO₂-concentratie toch te hoog oploopt.

Een rekenvoorbeeld

Neem een klaslokaal van 180 m³ met 25 leerlingen en één leerkracht. Bij gesloten ramen en zonder mechanische ventilatie kan de CO₂-concentratie, afhankelijk van de werkelijke CO₂-productie en luchtmenging, al na korte tijd boven 900 ppm uitkomen. Na een volledig lesuur kan de concentratie zonder ventilatie veel hoger liggen.

Bij een ventilatiedebiet van 22 m³/h per persoon bedraagt het debiet voor 26 aanwezigen 572 m³/h. Bij 25 m³/h is dat 650 m³/h en bij 40 m³/h 1.040 m³/h. Dit voorbeeld maakt duidelijk waarom het EPB-ontwerpminimum niet automatisch betekent dat de Codex-doelstelling van 900 ppm wordt gehaald. De werkelijke CO₂-concentratie hangt bovendien af van bezetting, ruimtevolume, ventilatie-efficiëntie en luchtverdeling. Het rekenvoorbeeld moet daarom als illustratie worden beschouwd, niet als vaste voorspelling voor elk klaslokaal.

Wat met oudere, niet-gerenoveerde schoolgebouwen?

Een bestaand schoolgebouw is niet automatisch vrijgesteld van de verplichtingen rond binnenluchtkwaliteit. Wanneer de vereiste kwaliteit niet wordt gehaald, moet de werkgever via risicoanalyse en een actieplan vastleggen welke maatregelen nodig zijn en binnen welke termijn die worden uitgevoerd. De concrete technische ingreep kan daarbij worden afgestemd op geplande renovatiewerken.

Veel oudere scholen vertrouwen vandaag nog op natuurlijke ventilatie via kieren en opengaande ramen. Dat werkt niet altijd betrouwbaar. Na de vervanging van ramen of het verbeteren van de luchtdichtheid kan de onbedoelde infiltratie sterk afnemen. Tegelijk worden ramen in de winter vaak gesloten om tocht, geluid of energieverlies te vermijden. Mechanische ventilatie biedt dan een beter beheersbare oplossing.

Meten is het vertrekpunt

• Start met betrouwbare CO₂-metingen. Gebruik bij voorkeur toestellen die de meetwaarden registreren en opslaan. Plaats de sensor op een representatieve hoogte in de bezette zone en niet vlak bij een raam, deur, toevoerrooster of afvoerpunt.
• Breng vervolgens de bezetting en mogelijke verontreinigingsbronnen in kaart. Denk aan materialen, schoonmaakproducten en de ligging van het lokaal ten opzichte van verkeer. Het beperken van niet-noodzakelijke verontreinigingsbronnen kan de vereiste ventilatie-inspanning verminderen.
• Gebruik organisatorische maatregelen waar nodig als tijdelijke oplossing: gericht verluchten tijdens pauzes, ramen openen waar de buitenluchtkwaliteit dat toelaat en overbezetting van kleine lokalen vermijden.
• Koppel de technische aanpak aan het onderhouds- en renovatieplan. Zo kan ventilatie worden gecombineerd met geplande ingrepen aan ramen, gevels, plafonds of technische schachten.

CO₂-meters zijn daarbij geen ventilatiesystemen. Ze maken zichtbaar wanneer de luchtkwaliteit verslechtert, maar lossen het probleem niet op. Een meetstrategie is vooral waardevol wanneer de resultaten worden gebruikt om ventilatie, bezetting en onderhoud gericht bij te sturen.

Luchtreiniging is geen vervanging voor ventilatie

HEPA-luchtreinigers kunnen de concentratie van fijnstof en aerosolen verminderen, maar verwijderen geen CO₂ en voeren geen verse buitenlucht aan. Ze kunnen daarom een aanvullende maatregel zijn, maar vervangen de ventilatie niet. Ook binnen het kader van niveau A van de federale ventilatiewet blijft een toevoer van minstens 25 m³/h buitenlucht per persoon vereist.

Kostenbesparende ventilatieoplossingen voor bestaande gebouwen

Bij bestaande scholen vormt niet zozeer de ventilatiegroep zelf, maar vooral de integratie van kanalen, doorvoeren en technische ruimten vaak de grootste uitdaging. Buildwise onderzocht daarom binnen het PublicVent-project vereenvoudigde ventilatieconcepten voor kleinere en middelgrote publiek toegankelijke gebouwen. Volgens de projectresultaten kunnen dergelijke concepten in bepaalde situaties de investeringskost sterk beperken.

Systeem C Hal

Systeem C Hallis een variant op systeem C, waarbij de natuurlijke toevoer niet rechtstreeks in het lokaal gebeurt, maar via de aangrenzende gang. De lucht stroomt vervolgens via overstroomopeningen naar het klaslokaal en wordt mechanisch afgevoerd. Een toevoeropening kan bijvoorbeeld in een bestaande raamzone worden geïntegreerd. Omdat de toevoerlucht eerst door een onbezette ruimte passeert, kan het concept tocht en geluid in het klaslokaal beperken. Het is vooral interessant in gebouwen met lokalen langs een gang en beperkte ruimte voor kanalen. Bij toepassing moet wel rekening worden gehouden met brandcompartimentering, akoestische overdracht en de vereiste luchtstromen tussen de verschillende ruimten.

Boostsysteem

Voor ruimten met sterk wisselende bezetting, zoals refters en polyvalente zalen, kan een compacte installatie met warmteterugwinning worden gecombineerd met een aanvullende boostcapaciteit. Zo hoeft de installatie niet permanent te worden gedimensioneerd op de maximale bezetting. In het PublicVent-project worden concepten beschreven waarbij een basisdebiet wordt aangevuld tijdens piekmomenten. Het voordeel is vooral dat de installatie in normale gebruiksomstandigheden kleiner kan blijven, terwijl tijdens drukke momenten toch voldoende ventilatiecapaciteit beschikbaar is. De concrete dimensionering moet uiteraard worden afgestemd op de bezetting, de ruimte en de eisen van het project.

Decentrale units en vraagsturing

Decentrale ventilatie-units per lokaal kunnen bij renovaties interessant zijn wanneer een centraal kanalennet moeilijk realiseerbaar is. Units met warmteterugwinning worden rechtstreeks aan de gevel of onder het plafond geplaatst. Het systeem maakt een gefaseerde aanpak mogelijk, maar vraagt aandacht voor geluid, onderhoud, filters en de correcte inregeling van elk lokaal.

Vraaggestuurde ventilatie kan de luchttoevoer aanpassen aan de bezetting of de gemeten CO₂-concentratie. Daardoor hoeft een lokaal dat tijdelijk niet of weinig wordt gebruikt niet permanent op het maximale debiet te worden geventileerd. Dat kan het energiegebruik en het geluidsniveau beperken, op voorwaarde dat de regeling correct is ontworpen en ingesteld.

Ook bestaande installaties kunnen vaak worden verbeterd zonder meteen een volledig nieuw systeem te plaatsen. De regeling kan bijvoorbeeld beter worden afgestemd op de werkelijke gebruiksuren. Daarnaast zijn filters, ventilatoren, kleppen en debieten periodiek te controleren en moet de installatie opnieuw worden ingeregeld wanneer de omstandigheden zijn gewijzigd.

Aandachtspunten voor bouwpartners en schooldirectie

• Voor architecten en studiebureaus begint een goed ventilatieconcept bij het ontwerp. Voorzie voldoende ruimte voor technische installaties, kanalen, schachten en doorvoeren. Bij renovatie is het belangrijk om al vroeg te bepalen of een centraal, decentraal of hybride systeem technisch en ruimtelijk haalbaar is.
• Aannemers en installateurs bepalen mee of het ontwerp in de praktijk naar behoren functioneert. Debieten moeten per lokaal worden ingeregeld en bij oplevering gecontroleerd. Doorvoeren en sparingen moeten correct worden afgewerkt, met aandacht voor luchtdichtheid en akoestiek. Een goed ontworpen installatie verliest immers een deel van haar werking wanneer roosters worden afgeplakt, filters vervuild raken of debieten niet correct zijn ingesteld.
• Voor schooldirecties en schoolbesturen is vooral een combinatie van meten, plannen en onderhouden belangrijk. Meetgegevens per lokaal kunnen helpen om investeringen te prioriteren. Voorzie bovendien structureel budget voor filtervervanging, onderhoud en periodieke controle van de installatie. Ventilatie is geen eenmalige bouwkundige ingreep, maar een gebouwfunctie die tijdens de volledige levensduur moet worden beheerd.

Besluit

Een CO₂-concentratie van 900 ppm is voor schoolgebouwen een belangrijke referentie, maar de achterliggende regelgeving moet correct worden gelezen. Voor de leerkracht is de Codex Welzijn op het Werk het belangrijkste kader, met als uitgangspunt gewoonlijk minder dan 900 ppm CO₂ of een ventilatiedebiet van 40 m³/h verse lucht per aanwezige persoon. De federale ventilatiewet en de regionale EPB- of PEB-regelgeving hebben daarnaast hun eigen toepassingsgebied.

Voor bestaande scholen begint een werkbare aanpak met meten en analyseren. Daarna kunnen organisatorische maatregelen, optimalisatie van bestaande installaties en gerichte technische ingrepen worden gecombineerd. Concepten zoals Systeem C Hall, decentrale ventilatie en vraagsturing kunnen daarbij helpen wanneer een klassieke centrale installatie door ruimtegebrek of renovatiekosten moeilijk haalbaar is. Zo wordt ventilatie geen losstaand technisch probleem, maar een onderdeel van een haalbare renovatiestrategie.

Bronnen: FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg / FOD Volksgezondheid / Vlaamse Overheid / Buildwise – PublicVent