Antwerpen streeft naar toekomstgerichte, energie-efficiënte en flexibel inzetbare schoolinfrastructuur

Kan je de stad Antwerpen in cijfers typeren als onderwijsstad en onderwijshoofdstad van de provincie Antwerpen?

NABILLA AIT DAOUD: "Antwerpen is de onderwijshoofdstad van Vlaanderen. Dat is geen slogan, maar een realiteit die dagelijks zichtbaar is in de schaal, de diversiteit en de dynamiek van ons onderwijslandschap. Met meer dan 100.000 leerlingen in het leerplichtonderwijs, tienduizenden studenten in het hoger onderwijs en een bijzonder sterk uitgebouwd volwassenen- en kunstonderwijs is Antwerpen zonder twijfel het kloppende hart van het onderwijs in Vlaanderen. Als grootstad vervult Antwerpen een unieke rol. Hier komen alle onderwijsnetten samen, van gemeenschapsonderwijs tot stedelijk, provinciaal en vrij onderwijs (katholiek, joods, islamitisch, Steiner, Freinet, …), en dat binnen een netwerk van honderden scholen en instellingen verspreid over al onze districten. Tegelijk maakt die schaal het mogelijk om te innoveren, samen te werken en te investeren op een manier die elders moeilijk te realiseren is. Antwerpen is daardoor niet alleen een onderwijsstad, maar ook een proeftuin voor vernieuwing en verandering. Alles wat we tot dusver uitgestippeld hebben, gaan we over de netten uitrollen en ondersteunen vanuit de stad, en dus niet louter op het stedelijk onderwijs gericht. Dat is een trendbreuk met vroeger.  

Onze scholen weerspiegelen de stad in al haar diversiteit. Meer dan de helft van onze leerlingen groeit op in een meertalige en diverse context. Dat maakt onderwijs in Antwerpen uitdagend, maar tegelijk ook rijk en toekomstgericht. Het dwingt ons om blijvend te investeren in kwaliteit, sterker onderwijs, eerlijke onderwijskansen en sterke leeromgevingen. Net daarom is scholenbouw in Antwerpen geen louter infrastructuurdossier, maar een essentieel onderdeel van ons onderwijsbeleid. In een stad die groeit en verdicht, moeten we blijven zorgen voor voldoende, kwalitatieve en duurzame schoolplaatsen. Moderne schoolgebouwen zijn vandaag meer dan leslokalen: het zijn ontmoetingsplekken, buurthubs en motoren van sociale cohesie. Ze ondersteunen nieuwe pedagogische visies en bieden ruimte voor sport, cultuur en ontmoeting, vaak ook buiten de schooluren. We zetten dan ook volop in op toekomstgerichte infrastructuurprojecten die energie-efficiënt, flexibel inzetbaar en verankerd zijn in de wijk. Daarbij werken we nauw samen met alle onderwijsnetten en partners, omdat de onderwijsuitdagingen van Antwerpen alleen in onderlinge samenwerking kunnen worden aangepakt.

We plannen op lange termijn, want dit is geen exacte wetenschap. Dat is ook een breuk met het verleden, toen een basisschool als een basisschool werd gebouwd. Daarom willen we scholen modulair en dus sneller bouwen. Vroeger was er een nood in het basisonderwijs, nu is er een tekort aan buitengewoon onderwijs en kampt de B-stroom met dezelfde problemen. Door het tekort in het basisonderwijs werden daarentegen snel scholen bijgebouwd, zodat we binnen afzienbare tijd te veel basisscholen zullen hebben. Antwerpen wil niet alleen de grootste, maar ook de sterkste onderwijsstad van Vlaanderen zijn. Dat doen we door te investeren in mensen, pedagogie én infrastructuur. Wie bouwt aan scholen, bouwt immers aan de toekomst van de stad.

Om de onderwijskwaliteit te verbeteren, zijn we een samenwerking aangegaan met Thomas More. Diens traject rond een kennisgericht curriculum, effectieve didactiek en sterk klasmanagement heeft een aanbod voor alle Antwerpse basis- en secundaire scholen over alle netten heen die in deze legislatuur in het traject kunnen stappen. Het voorbije schooljaar zijn 89 scholen van start gegaan, dit schooljaar startten 89 volgende scholen, enz. Stad Antwerpen wil zo de onderwijskwaliteit van alle Antwerpse scholen versterken door scholen te ondersteunen in hun kernopdracht: goed lesgeven vanuit hoge verwachtingen, met het oog op optimale ontwikkelingskansen van élke lerende in Antwerpen. Dat is écht de kern van het onderwijsbeleid tijdens deze bestuursperiode en dat is ook nieuw beleid. De totale investering in het Thomas More-traject tijdens dit Meerjarenplan 2026-‘31 bedraagt 6,5 miljoen euro. Ik geef graag ook nog enkele cijfers mee:

1/ basis- en secundair onderwijs (cijfers van Antwerpen in 2025):

* Structuur en organisatie: 49 schoolbesturen, 33 schoolgemeenschappen (24 in het basisonderwijs en 9 in het secundair onderwijs) en 465 onderwijsinstellingen

* Leerlingen en personeel (cijfers van de stad Antwerpen in 2025): 107.470 leerlingen, van wie meer dan 50% met een migratieachtergrond, en 17.934 leerkrachten

* Grootste onderwijsverstrekker: AG (Autonoom Gemeentebedrijf) Stedelijk Onderwijs Antwerpen (AGSO):
- 120 scholen, waarvan 72 in het basisonderwijs, 23 in het secundair onderwijs, 14 in het buitengewoon onderwijs, 8 in het deeltijds kunstonderwijs en daarnaast het CLB, leersteun en het volwassenenonderwijs
- 59.000 leerlingen en cursisten, van wie 23.000 in het basisonderwijs, 8.900 in het secundair onderwijs, 2.000 in het buitengewoon onderwijs, 11.400 in het deeltijds kunstonderwijs (DKO) en 13.700 in het volwassenenonderwijs (VWO)
- 7.300 personeelsleden (6.089 voltijdse equivalenten of VTE)

* GO! Onderwijs Antwerpen (stad + rand): 70 scholen, 18.200 leerlingen (leerplichtonderwijs), 10.000 cursisten (DKO + VWO); totaal bereik: ongeveer 28.200

2/ Hoger Onderwijs (Antwerpen)

* Instellingen op het Antwerpse grondgebied: Universiteit Antwerpen, AP Hogeschool (met o.a. de Mode Academie, Kunstacademie, …), Karel de Grote Hogeschool, Thomas More (2.270 studenten, drie campussen in Antwerpen), KU Leuven campus Antwerpen (1.300 studenten), Antwerp Management School (900 studenten), de Hogere Zeevaartschool (500 à 600 studenten) en het Instituut voor Tropische Geneeskunde (500 gespecialiseerde studenten en professionals in opleiding, aangevuld met meer dan honderd doctoraatsstudenten; werkt nauw samen met, maar is niet verbonden aan UAntwerpen).

* Aantal studenten in het hoger onderwijs:
- >58.000 studenten (UA + hogescholen AP, KDG, Hogere Zeevaartschool)
- (Thomas More, KUL campus Antwerpen, Tropisch Instituut, AMS)
Met meer dan 60.000 studenten behoort Antwerpen samen met Leuven en Gent tot de top van Vlaamse studentensteden.

3/ Universiteit Antwerpen (uitgesplitst)

- 25.390 studenten en ongeveer 7.200 personeelsleden in 2026
- duidelijke groei van 23.202 studenten in 2025 naar 25.390 studenten in 2026

Als globale totaalsynthese kunnen we stellen dat Antwerpen met meer dan 107.000 leerlingen in het basis- en secundair onderwijs, meer dan 60.000 studenten in het hoger onderwijs en tienduizenden cursisten (VWO, DKO) weegt als onderwijsstad. De Antwerpse onderwijsimpact blijkt uit de ruim 165.000 leerlingen en studenten naast een heleboel lerenden op haar grondgebied."

Welk hinterland bestrijkt Antwerpen als onderwijsstad? Tot van hoe ver komen de leerlingen en studenten? Welke studierichtingen zijn onmiskenbare visitekaartjes?

Nabilla Ait Daoud: "We spreken in Antwerpen graag over “de stad en de parking”. Dat klinkt natuurlijk heerlijk Antwerps zelfzeker, maar de onderwijsrealiteit is veel breder én sterker. Antwerpen is in de eerste plaats een onderwijsstad voor haar eigen inwoners: duizenden kinderen en jongeren uit alle districten gaan hier naar school. Tegelijk is de stad het natuurlijke centrum voor de Antwerpse rand en de ganse provincie. Elke dag stromen leerlingen en studenten vanuit de ruime regio naar onze scholen en campussen. Maar daar stopt het niet. Antwerpen oefent immers een duidelijke aantrekkingskracht uit op heel Vlaanderen. Zowel in het secundair onderwijs als in het hoger onderwijs kiezen jongeren bewust voor Antwerpen omwille van het brede aanbod, de stedelijke context en de kansen die de stad biedt. Denk aan specifieke richtingen als de Hogere Zeevaartschool, de Mode Academie, het Tropisch Instituut, PIVA koksschool, de opleiding tot diamantslijper of diamantbewerker, de Koninklijke Balletschool waarvan de via het programma Scholen van Vlaanderen (eerste perceel) door de tijdelijke maatschap van cuypers & Q en OYO architects ontworpen nieuwbouw op Nieuw Zuid klaar zal zijn tegen het schooljaar 2031-‘32, …

In het hoger onderwijs gaat het nog een stap verder. Antwerpen is immers vandaag ook een internationale onderwijsstad. Onze universiteit en hogescholen trekken steeds meer studenten uit het buitenland aan en die aantallen blijven elk jaar groeien. We investeren daar ook bewust in met een gericht onthaalbeleid, begeleiding en internationale netwerken. Een aanzienlijk percentage van de lessen gebeurt bovendien in het Engels. Die internationale studenten zijn voor ons geen bijzaak, integendeel: ze brengen nieuwe perspectieven binnen in onze stad, ze versterken ons economisch en academisch netwerk en ze worden vaak de beste ambassadeurs van Antwerpen in de wereld. Kortom: Antwerpen is geen onderwijsstad met een hinterland, maar een stad met een uitstraling in de wijk en de regio, in Vlaanderen en tot ver daarbuiten."

Krijgt de stad Antwerpen voldoende middelen en subsidies van hogere overheden voor haar onderwijsinfrastructuur en de opvang van de groeiende leerlingenpopulatie? Hoe worden deze middelen ingezet?

Nabilla Ait Daoud: We zien dat de middelen vanuit hogere overheden belangrijk zijn - denk aan de AGION-subsidies -, maar ze volstaan niet om de noden van een sterk groeiende en superdiverse stad volledig op te vangen. Daarom kiest Antwerpen er bewust voor om zelf zeer stevig bij te passen. Vlaanderen financiert het onderwijs, maar de druk van een groeiende, diverse en complexe stad als Antwerpen voelen wij elke dag op het terrein. We nemen als stad onze verantwoordelijkheid en investeren zelf gericht en ambitieus. In het Meerjarenplan 2026-2031 van de stad Antwerpen is 689 miljoen euro voorzien voor onderwijs (exploitatie, personeel én investeringen). Dat is een zeer grote hap uit de stedelijke taart, maar dat is een duidelijke politieke keuze. Onderwijs is een absolute prioriteit in deze stad."

De stad voert via Flankerend Onderwijsbeleid de regierol in Antwerpen?

Nabilla Ait Daoud: "We ondersteunen scholen uit alle netten op drie manieren. Vooreerst creëren we extra plaatsen waar de nood het grootst is. Elk jaar helpt de stad scholen om sneller extra capaciteit te voorzien. Daarbij focussen we vooral op het buitengewoon onderwijs en de B-stroom en arbeidsmarktgerichte opleidingen omdat de tekorten daar het grootst zijn. We vervullen onze regierol via ORA (Onderwijsraad Antwerpen), LOP (Lokaal Overlegplatform) Antwerpen/Meld je Aan, …

Ten tweede helpen we scholen om hun gebouwen op orde te houden. We geven ze steun om te investeren in veilige, gezonde en kwaliteitsvolle gebouwen. Vandaag gebeurt dat via kleinere projectsubsidies, maar we kijken hoe we dat in de toekomst minder versnipperd en met meer impact kunnen doen.

Tot slot koopt de stad grond en geeft ze die in erfpacht aan schoolbesturen. De lopende projecten worden verdergezet; hiervoor trekken we 2,6 miljoen euro uit in 2026. Vanaf 2027 voorzien we jaarlijks 500.000 euro om gronden te kopen voor nieuwe scholen.

Dat laatste is bijzonder belangrijk, want scholen krijgen van Vlaanderen geen subsidies om grond aan te kopen. Door die rol op te nemen maken we nieuwe schoolprojecten vaak überhaupt mogelijk. Dat is geen sinecure, want plek/ruimte/grond is een schaars goed in de stad.

Via AGSO (Autonoom Gemeentebedrijf Stedelijk Onderwijs Antwerpen) bouwt de stad ook zelf extra capaciteit: diens patrimonium van 120 scholen, 176 locaties en meer dan 60.000 leerlingen en cursisten wordt strategisch uitgebouwd. Een Masterplan 2026–2031 voorziet meer dan 240 miljoen euro investeringen in schoolinfrastructuur van AGSO (de stad + AGION, …) tegenover233 miljoen euro in de periode 2014-2019 (151 miljoen door de stad, 62 miljoen door AGION, …) en 288 miljoen euro in de periode 2020-2025 (170 miljoen door de stad, 83 miljoen door AGION, …). We blijven ambitieus, maar tegelijk verantwoordelijk: de impact van de recente Vlaamse besparingen op het Gemeentefonds moet nog worden verwerkt in het aangepaste meerjarenplan van de stad, waardoor we onze investeringen blijvend zullen afwegen op hun maximale maatschappelijke impact én hun financiële haalbaarheid.

Concreet realiseren we honderden extra plaatsen in het basis- en het secundair onderwijs, bijkomende capaciteit in het buitengewoon onderwijs en renovaties op het vlak van veiligheid, duurzaamheid en kwaliteit.

AGSO heeft vandaag 73 projecten in uitvoering, waaronder:

Nieuwbouw Bosuil (basis- en secundair onderwijs; Gallifortlei in Deurne)

Nieuwbouw Academie Hoboken (DKO; Notelaarstraat in Hoboken)

Nieuwbouw en renovatie Focus Noord (secundair onderwijs; Lakborslei in Deurne)

Nieuwbouw en renovatie Expedissimo (basisonderwijs; Molenstraat in Antwerpen)

Totaalrenovatie Encora NT2 (VWO; Kipdorpvest in Antwerpen)

AGSO heeft vandaag 29 projecten in voorbereiding en 35 projecten in de fase van het projectidee.

Er worden ook DBFM-projecten opgezet binnen AGSO. In 2014-2019 was Campus Cadix de eerste, vóór Topsporthuis en de technische campus Blue Gate. Voor deze legislatuur zitten vijf DBFM-projecten in de pijplijn.

Dat gebeurt altijd in nauwe samenwerking met AG VESPA, vastgoeddochter van de stad Antwerpen, via een geïntegreerde vastgoedstrategie gestoeld op optimalisatie, gedeeld gebruik, verduurzaming en een noodzakelijke reductie. Via een strategische screening van het patrimonium wordt toegewerkt naar een veilige, toekomstbestendige en klimaatneutrale vastgoedportefeuille. Hierbij gelden volgende principes: minder m², een onderhoudsplan en duurzamer; een maximale bezettingsgraad en ruimtes delen."

Welke rol neemt het stadsbestuur op in het flankerend onderwijsbeleid om gelijke kansen te versterken (bv. brugfiguren, huiswerkbegeleiding, zomerscholen, de ondersteuning van schoolkosten, gezonde voeding op school)? En welke initiatieven worden genomen om schoolmoeheid en vroegtijdige uitval tegen te gaan?

Nabilla Ait Daoud: "Voor ons begint alles bij sterk onderwijs. De grootste hefboom voor eerlijke kansen is kwaliteit in de klas. Daarom zetten we in op versterking van het onderwijs zelf over alle netten heen, want een sterk schoolsysteem tilt álle leerlingen omhoog: een kennisgericht curriculum, effectieve didactiek en sterk klasmanagement (rust, orde, discipline). Daar streven we naar via het Thomas More-traject. Tegelijk nemen we ook onze rol op via flankerend beleid: met zomerscholen, zorgassistenten, het  digitale aanmeldsysteem Meld je Aan, ondersteuning van kwetsbare gezinnen, aandacht voor gezonde voeding en een gerichte aanpak van spijbelen en schooluitval. Maar je kan pas echt eerlijke kansen creëren als je eerst het onderwijs zelf versterkt. Kinderen komen naar school om te leren. Dat blijft altijd de kern van onderwijs."

Welke nieuwe scholenbouw- en sportinfrastructuurprojecten (nieuwbouw en renovatie) werden recent gerealiseerd en welke zitten nog in de pijplijn? In hoeverre wordt hierbij aandacht besteed aan duurzaamheid, voldoende groen, energie-efficiëntie/energieneutraliteit, een vlotte toegankelijkheid, …?

Nabilla Ait Daoud: "Een mooi voorbeeld is de nieuwe onderwijs- en sportcampus in Deurne-Noord, aan de Gallifortlei. Op de site van het vroegere Fabioladorp bouwen we vandaag een gloednieuwe campus waar een basisschool, een secundaire school én sportinfrastructuur (twee gestapelde sporthallen) samenkomen. De eerstesteenlegging vond plaats in oktober 2025, de oplevering is voorzien in 2028. We brengen daar de kleuterschool De Groene Egel en een nieuwe secundaire school samen op één locatie. Het goedgekeurde projectbudget (inclusief ereloon, btw, marge, prijsherziening) waarmee vandaag gewerkt wordt voor deze campus bedraagt 34.295.029,15 euro (81%) voor het deel van het Stedelijk Onderwijs (AGSO) en 7.997.952,10 euro (19%) voor het deel Sport. Hierdoor maakt De Groene Egel een sprong vooruit van een kleuterschool met een 150-tal kinderen naar een volwaardige basisschool met plaats voor 500 leerlingen. Dat betekent meer dan 300 extra plaatsen, precies waar de nood het hoogst is. Tegelijk bouwen we er ook een nieuwe secundaire school voor zowat 350 leerlingen met een sterke focus op land- en tuinbouw, een domeinschool die zowel theoretische als arbeidsmarktgerichte richtingen combineert. Deze campus focust niet alleen op capaciteit. We bouwen immers toekomstgericht met veel licht, open ruimte en groen, o.m. via een centrale binnentuin, met duurzame technieken zoals PV-panelen op het dak en een geothermisch BEO-systeem voor verwarming en koeling, met groendaken, hergebruik van regenwater en ruimte voor stadslandbouw en met slimme keuzes zoals ondergrondse fietsenstallingen om bovengronds maximale ruimte te creëren.

Daarnaast kiezen we bewust voor gedeeld gebruik: de sportzalen staan ook open voor verenigingen uit de buurt. Dit is voor ons het model van scholenbouw vandaag: niet alleen méér plaatsen creëren, maar kwalitatieve, duurzame en open campussen realiseren die jongeren kansen geven én een meerwaarde vormen voor de ganse wijk."